FOZZ – „matka wszystkich afer”

Fundusz Obsługi Zadłużenia Zagranicznego miał pomagać w spłacie zagranicznego zadłużenia Polski. Zamiast tego stał się symbolem patologii pierwszych lat transformacji i jedną z najgłośniejszych afer finansowych III RP. Do dziś historia FOZZ budzi pytania o przepływ pieniędzy, rolę podstawionych podmiotów oraz związki świata finansów, polityki i służb specjalnych. O kulisach tej sprawy opowiada Leszek Szymowski.

Afera FOZZ od ponad trzech dekad pozostaje jednym z najbardziej kontrowersyjnych rozdziałów najnowszej historii Polski. Fundusz został utworzony w 1989 roku jako państwowa instytucja, której zadaniem było gromadzenie i gospodarowanie środkami przeznaczonymi na obsługę zagranicznego zadłużenia Polski.

Szybko okazało się jednak, że działalność Funduszu wymaga znacznie dokładniejszej kontroli. Kontrola Najwyższej Izby Kontroli rozpoczęta w 1991 roku ujawniła nieprawidłowości na ogromną skalę. NIK wskazywała m.in. na nieprawidłowe operacje finansowe i odpowiedzialność kierownictwa FOZZ oraz brak właściwego nadzoru ze strony ówczesnych ministrów finansów.

Pieniądze przeznaczone na polski dług

Mechanizm działania FOZZ był skomplikowany i właśnie dlatego przez lata pozostawał przedmiotem licznych analiz oraz sporów. Fundusz miał prowadzić poufne operacje związane z wykupem polskiego zadłużenia zagranicznego, jednak część środków została – jak ustalono w postępowaniu sądowym – przywłaszczona lub rozdysponowana niezgodnie z prawem.

Skala strat również przez lata była przedmiotem dyskusji. W materiałach dotyczących sprawy pojawiały się kwoty od ponad 100 mln do ponad 350 mln zł, zależnie od przyjętej metodologii i etapu postępowania. Według prokuratury straty Skarbu Państwa wyniosły około 350 mln zł, natomiast sąd w 2005 roku uznał oskarżonych za winnych spowodowania co najmniej 134 mln zł strat.

To właśnie dlatego FOZZ do dziś jest określany mianem „matki wszystkich afer” – określeniem, które na trwałe weszło do języka opisującego afery gospodarcze III RP.

Tajemnice pierwszych lat III RP

Historia FOZZ jest jednak interesująca nie tylko ze względu na skalę finansowych nadużyć. Wokół sprawy od początku pojawiały się również pytania o związki osób zaangażowanych w operacje Funduszu ze światem polityki, gospodarki i służb specjalnych.

Nie wszystkie pojawiające się przez lata hipotezy znalazły potwierdzenie w prawomocnych ustaleniach sądów. Niektóre z nich funkcjonują jednak do dziś w debacie publicznej, ponieważ FOZZ działał w okresie niezwykle gwałtownych przemian ustrojowych i gospodarczych, kiedy stary system właśnie się rozpadał, a nowy dopiero powstawał.

Szczególne emocje budziły również losy osób, które zajmowały się ujawnianiem nieprawidłowości. Inspektor NIK Michał Falzmann, który zajmował się kontrolą FOZZ, zmarł w 1991 roku. Kilka miesięcy później w wypadku samochodowym zginął prezes NIK Walerian Pańko. Okoliczności tych wydarzeń przez lata były przedmiotem spekulacji, jednak śledztwa nie wykazały udziału osób trzecich.

Pytania, które wciąż wracają

FOZZ został ostatecznie postawiony w stan likwidacji w 1990 roku, a procesy dotyczące jego działalności trwały przez wiele kolejnych lat. W 2005 roku warszawski sąd skazał sześć osób na kary od dwóch do dziewięciu lat pozbawienia wolności, uznając je za winne doprowadzenia do strat Skarbu Państwa. Rok później Sąd Apelacyjny zmniejszył wymierzone kary. Ostatnie postępowanie sądowe z udziałem FOZZ w likwidacji zakończyło się prawomocnie w 2014 roku, a bilans zamknięcia Funduszu został zatwierdzony na początku 2015 roku.

Formalne postępowania dobiegły więc końca, ale pytania o rzeczywisty obraz transformacji gospodarczej i o to, kto najbardziej skorzystał na przemianach przełomu lat 80. i 90., wciąż powracają.

I właśnie na te pytania próbuje spojrzeć w swoim najnowszym materiale Leszek Szymowski, który przedstawia własną interpretację afery FOZZ oraz jej miejsca w historii III RP.

W najnowszym materiale autor wraca do mechanizmów działania Funduszu, przepływu pieniędzy oraz osób pojawiających się w historii FOZZ. Dla osób zainteresowanych kulisami transformacji gospodarczej jest to temat, obok którego trudno przejść obojętnie.

Więcej informacji na temat afery autor przedstawia również w książce „Fundusz zbrodni. Kulisy Afery FOZZ”.

FOZZ pozostaje bowiem nie tylko historią jednej afery finansowej. To także pytanie o to, jak w rzeczywistości wyglądało przejście od PRL do III RP i czy wszystkie mechanizmy oraz interesy, które powstały w tamtym okresie, zostały kiedykolwiek w pełni wyjaśnione.

Książkę można zamówić tutaj: Fundusz zbrodni. Kulisy Afery FOZZ – Leszek Szymowski – Książka w księgarni CapitalBook.pl

Najnowszy film Leszka Szymowskiego można zobaczyć tutaj: https://youtu.be/TieVGEe66g