Roman Dmowski i narodowcy. Jak ruch narodowy przygotował Polaków do odzyskania niepodległości?

Roman Dmowski jest dziś jednym z najbardziej spornych bohaterów polskiej historii. Dla jednych pozostaje twórcą nowoczesnego polskiego nacjonalizmu, dla innych politykiem, którego znaczenie dla odzyskania niepodległości przez lata było pomniejszane. Tymczasem bez względu na późniejsze spory polityczne trudno zaprzeczyć, że Dmowski oraz całe środowisko Narodowej Demokracji odegrały bardzo ważną rolę w przygotowaniu politycznym, społecznym i dyplomatycznym gruntu pod odbudowę państwa polskiego.

Niepodległość nie była dziełem jednego człowieka ani jednego obozu politycznego. W 1918 roku nałożyły się na siebie działania wielu środowisk: piłsudczyków, narodowców, ludowców, socjalistów, konserwatystów, działaczy społecznych, wojskowych oraz milionów zwykłych Polaków. Jednak wkład obozu narodowego w walkę o polskie interesy na arenie międzynarodowej, budowę świadomości narodowej i późniejsze ustalanie granic II Rzeczypospolitej jest elementem tej historii, którego nie można pomijać.

Dmowski i zmiana sposobu myślenia o niepodległości

Największym osiągnięciem Romana Dmowskiego nie było dowodzenie armią. Jego bronią była przede wszystkim polityka, organizacja, publicystyka i dyplomacja.

Dmowski należał do pokolenia, które musiało odpowiedzieć na pytanie, dlaczego kolejne polskie powstania kończyły się klęską. Zamiast romantycznej wiary w kolejny zryw zbrojny proponował budowanie siły narodu: rozwój gospodarczy, edukację, organizację społeczną i polityczną oraz świadomą walkę o polskie interesy.

To właśnie z tego myślenia wyrastała Narodowa Demokracja.

Jej działacze starali się przekonać Polaków, że naród musi być zdolny do samodzielnego działania nie tylko w chwili powstania, ale każdego dnia – w gospodarce, kulturze, szkolnictwie, polityce i organizacjach społecznych.

Dmowski był również autorem koncepcji, według której najważniejszym przeciwnikiem polskich interesów w przededniu I wojny światowej stawały się Niemcy. Swoje stanowisko szeroko uzasadniał m.in. w wydanej w 1908 roku książce Niemcy, Rosja i kwestia polska.

Niepodległość trzeba było najpierw „wywalczyć” w polityce

Wybuch I wojny światowej stworzył sytuację, której polscy politycy nie mogli zmarnować.

Trzy mocarstwa zaborcze znalazły się po przeciwnych stronach konfliktu. Dla Polaków oznaczało to możliwość wykorzystania ich wzajemnej walki do odbudowy własnego państwa.

Dmowski konsekwentnie rozwijał orientację na państwa Ententy. Po wyjeździe na Zachód prowadził działalność polityczną i dyplomatyczną, przekonując zachodnich polityków, że kwestia polska nie jest wyłącznie wewnętrzną sprawą Rosji, Niemiec czy Austro-Węgier, lecz problemem europejskim wymagającym rozwiązania poprzez odbudowę państwa polskiego.

To był niezwykle ważny element całej układanki.

Bo samo pojawienie się chaosu w państwach zaborczych nie gwarantowało jeszcze Polsce niepodległości.

Trzeba było sprawić, aby mocarstwa zwycięskiej Ententy uznały, że powstanie niepodległej Polski leży również w ich interesie.

Komitet Narodowy Polski – największy sukces Dmowskiego

Jednym z najważniejszych momentów działalności Dmowskiego było powołanie Komitetu Narodowego Polskiego.

15 sierpnia 1917 roku w Lozannie utworzono KNP, którego prezesem został Dmowski. Organizacja wkrótce przeniosła swoją siedzibę do Paryża. W jej skład wchodzili przede wszystkim przedstawiciele Narodowej Demokracji i Stronnictwa Polityki Realnej, ale komitet skupiał również przedstawicieli innych środowisk oraz Polonii.

I tutaj wydarzyło się coś fundamentalnego.

Francja, Wielka Brytania, Włochy i Stany Zjednoczone uznały KNP za oficjalne przedstawicielstwo polskie.

Francja uczyniła to 20 września 1917 roku, a następnie podobne decyzje podjęły Wielka Brytania, Włochy i USA.

Oznaczało to, że polska sprawa uzyskała realną reprezentację na arenie międzynarodowej.

To jeden z powodów, dla których Dmowski zasługuje na miejsce w gronie Ojców Niepodległości.

Dmowski, Paderewski i Haller – polityka, dyplomacja i armia

Obóz narodowy nie działał oczywiście wyłącznie poprzez samego Dmowskiego.

Ogromne znaczenie miał Ignacy Jan Paderewski, wybitny pianista, polityk i późniejszy premier odrodzonej Polski. Choć nie był formalnie działaczem Narodowej Demokracji, znalazł się w centrum działań obozu skupionego wokół KNP i stał się jednym z najważniejszych polskich rzeczników sprawy niepodległości na Zachodzie.

Drugą niezwykle ważną postacią był gen. Józef Haller.

KNP sprawował polityczną kontrolę nad Armią Polską we Francji, znaną później jako Błękitna Armia lub Armia Hallera. Była to realna polska siła wojskowa, która mogła zostać wykorzystana do walki o granice odrodzonego państwa.

W ten sposób powstało połączenie:

Dmowski – dyplomacja i koncepcja polityczna
Paderewski – autorytet międzynarodowy i dyplomacja
Haller – armia
działacze narodowi – rozbudowana organizacja polityczna i społeczna

To była jedna z najważniejszych struktur polskiego obozu niepodległościowego.

„Polska będzie albo wielka, albo żadna” – czyli spór o kształt państwa

Dmowski nie walczył wyłącznie o samo pojawienie się Polski na mapie.

Równie ważne było dla niego to, jaka Polska powstanie.

W tym miejscu pojawił się fundamentalny spór z koncepcją Józefa Piłsudskiego.

Piłsudski myślał o wschodzie Europy w kategoriach federacyjnych. Dmowski był zwolennikiem koncepcji inkorporacyjnej, zakładającej włączenie do Polski odpowiednich terenów i stworzenie państwa o silnym charakterze narodowym.

Spór ten był zasadniczy.

Dotyczył nie tylko granic, ale także odpowiedzi na pytanie:

Czy Polska ma być przede wszystkim państwem federacyjnym wielu narodów, czy państwem z dominującym charakterem polskim?

Historia pokazała, że obie wizje miały swoje mocne i słabe strony. Nie zmienia to jednak faktu, że Dmowski bardzo konsekwentnie walczył o korzystny dla Polski kształt granicy zachodniej.

Wersal – tutaj szczególnie mocno widać znaczenie Dmowskiego

Jeżeli ktoś chce zrozumieć znaczenie Dmowskiego dla odzyskania niepodległości, powinien przyjrzeć się konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 roku.

To tam decydowała się przyszłość Europy po I wojnie światowej.

Dmowski stanął na czele polskiej delegacji. Wraz z Ignacym Paderewskim reprezentował Polskę podczas konferencji pokojowej i uczestniczył w negocjacjach dotyczących przyszłych granic państwa.

Jego wystąpienia miały charakter nie tylko polityczny, ale również historyczny i cywilizacyjny. Dmowski próbował przekonać zachodnich polityków, że Polska powinna otrzymać terytorium zapewniające jej możliwość samodzielnego funkcjonowania.

28 czerwca 1919 roku Dmowski i Paderewski podpisali w imieniu Polski traktat wersalski.

To właśnie traktat wersalski stworzył podstawę międzynarodowego uregulowania zachodniej granicy Polski.

Wielkopolska – kolejny element narodowego wysiłku

W tym miejscu trzeba wspomnieć także o działalności polskich struktur narodowych na ziemiach zaboru pruskiego.

Polacy w Wielkopolsce wykorzystali kryzys państwa niemieckiego i stworzyli własne struktury polityczne. Ważną rolę odegrała Naczelna Rada Ludowa w Poznaniu, która uznawała zwierzchność Komitetu Narodowego Polskiego.

Wielkopolanie nie czekali biernie na decyzje mocarstw.

Powstanie wielkopolskie stało się jednym z najważniejszych polskich sukcesów militarnych okresu odzyskiwania niepodległości.

W konsekwencji Polska otrzymała znaczną część Wielkopolski i Pomorza, uzyskując dostęp do Bałtyku.

Był to sukces nie tylko żołnierzy, lecz również wieloletniej pracy organicznej, organizacyjnej i politycznej prowadzonej przez polskie elity w zaborze pruskim.

Czy bez Dmowskiego Polska odzyskałaby niepodległość?

Tego pytania historyk nie może rozstrzygnąć w sposób eksperymentalny.

Możemy jednak powiedzieć coś innego.

Niepodległość Polski w 1918 roku była rezultatem działania wielu sił, a jednym z najważniejszych jej filarów był obóz narodowy.

Piłsudski odegrał ogromną rolę w budowie polskich formacji wojskowych, działalności niepodległościowej i przejęciu władzy w Warszawie.

Dmowski odegrał ogromną rolę w budowaniu polskiej reprezentacji dyplomatycznej, przekonywaniu Ententy do sprawy polskiej, organizowaniu KNP, budowaniu armii polskiej na Zachodzie oraz walce o kształt zachodniej granicy Polski.

Paderewski łączył ogromny autorytet międzynarodowy z działalnością polityczną.

Haller stał się symbolem polskiej armii na Zachodzie.

Działacze narodowi w kraju przez lata budowali struktury społeczne i polityczne.

A miliony Polaków przez pokolenia podtrzymywały język, kulturę i świadomość narodową.

Niepodległość była więc dziełem wielu ludzi. Ale Dmowski bez wątpienia należał do tych, którzy nadali polskiej sprawie międzynarodowy wymiar i przygotowali polityczne podstawy odbudowy państwa.

Dmowski – człowiek, którego nie da się sprowadzić do jednego cytatu

Współczesne spory często próbują przedstawiać Dmowskiego wyłącznie przez pryzmat jego najbardziej kontrowersyjnych poglądów.

Tymczasem jego znaczenie historyczne jest znacznie szersze.

Był politykiem, który próbował odpowiedzieć na fundamentalne pytanie: jak z narodu pozbawionego własnego państwa stworzyć naród zdolny do jego odbudowy?

Odpowiedzią była dla niego organizacja.

Szkoła.
Gospodarka.
Prasa.
Partia polityczna.
Świadomość narodowa.
Dyplomacja.
Armia.
Wreszcie – własne państwo.

Dlatego historia odzyskania niepodległości nie powinna być opowiadana jako pojedynek dwóch nazwisk: Piłsudski kontra Dmowski.

To zbyt prosta opowieść.

Znacznie bliższa prawdzie jest historia, w której różne polskie obozy, często ze sobą ostro rywalizujące, w kluczowym momencie przyczyniły się do odbudowy państwa.

A w tej historii Roman Dmowski i jego współpracownicy zajmują miejsce pierwszoplanowe.

Bo zanim 11 listopada 1918 roku można było ogłosić odrodzenie państwa polskiego, ktoś musiał przez lata przekonywać świat, że Polska ma prawo istnieć. I właśnie tę pracę Dmowski oraz obóz narodowy wykonali na skalę, której znaczenia nie sposób uczciwie pominąć.

Joanna Mac